 olska warownia na terenie dzisiejszego Torunia powstała jako przeciwwaga dla zamku krzyżackiego przy Starym Mieście.
Niegdyś granica między państwem zakonnym a Rzeczpospolitą przebiegała na Wiśle. Tak więc Władysław Jagiełło chcąc kontrolować przeprawę przez tę rzekę postanowił wznieść na drugim brzegu warownię zwaną Dybów i nową osadę (Nowa Nieszawa) mającą konkurować z wrogim nam Toruniem. Było to skuteczne posunięcie, bowiem mieszczanie toruńscy nie ustawali w wysiłkach, aby doprowadzić Nową Nieszawę do upadku i w końcu za poddanie się królowi wymogli na nim przesunięcie osady blisko 30 km na południe.
Nad Wisłą został więc tylko zamek, który w postaci trwałej ruiny można oglądać do dzisiaj.
Zachował się prawie cały obwód murów, wysokich na kilka metrów ze szczątkami trzech ciekawie nadwieszonych wieżyczkach i z bramą od południa (częściowo zrekonstruowana). Mury posiadały niegdyś ganki strażnicze i blanki.
W narożniku płn.-wsch. znajdowała się potężna cylindryczna wieża, która niestety nie tylko nie przetrwała, ale również jest zagadką dla badaczy, bo jej obecność jest znana wyłącznie dzięki starym rycinom z widokiem Dybowa. Widać, że XIX-wieczne przekształcenia ruin mające na celu włączenie ich do twierdzy toruńskiej zrobiły swoje.
Główny budynek mieszkalny (wymiary 15x46 m ) położony na północy był jednotraktowy a jego elewacja frontowa jest dziś tylko zarysowana zrekonstruowanym murem. Miał on 3 kondygnacje naziemne + piwnice. Od zachodu wspiera go duża szkarpa, która jak się przypuszcza pełniła funkcje latrynowe lub obronne przy furcie prowadzącej ku Wiśle. Parter budynku przeznaczony był na cele gospodarcze, na pierwszym piętrze znajdowała się wielka sala reprezentacyjna i 2 komnaty mieszkalne, a najwyższe było magazynem.
W budynku wykute były otwory strzelnicze i artyleryjskie, a grubość murów dochodziła do 2,7 m. Budynek bramny wystawał z murów południowych. Na górze posiadał dwie kondygnacje, na które można dziś wejść schodkami i przejść stamtąd na szczyt murów. Do bramy prowadził drewnany most umieszczony nad fosą zasilaną wodą z Wisły . Trzy nadwieszone wieżyczki przeznaczone do ostrzału artyleryjskiego miały ok. 5,5 m średnicy i drewniany szkielet.
Na dużym prostokątnym dziedzińcu (ok. 27x52 m) znajdowała się zabudowa drewniana, zarówno gospodarcza jak i mieszkalna.
Mimo zabezpieczenia murów mam pewne obawy co do przyszłości tego zamku. Wisła płynie dziś trochę innym korytem (kiedyś prawie stykała się z murami zamkowymi) jednak powodzie zalewają ruiny, a reszty dopełniają miejscowi, którzy poza imprezowaniem urządzają tu zawody wspinaczkowe - przy użyciu sprzętu do tego celu wspinają się po murach z pewnością krusząc i nadwątlając je. Może ktoś od ochrony zabytków zainteresuje się tą dewastacją?
Szwedzkie stanowisko artyleryjskie przy zamku dybowskim ostrzeliwuje Toruń w roku 1703
| Plan |  |
Plan zamku wg L. Grzeszkiewicz - Kotlewskiej 1 - budynek bramny, 2 - dziedziniec, 3 - budynek mieszkalny, 4 - furta północna - wiślana, 5 - szkarpa, przypuszczalna latryna
| Historia | |
 udowa zamku dybowskiego zwanego też nieszawskim (od nazwy osady przyzamkowej) z inicjatywy króla Władysława Jagiełły przypada na I połowę XV wieku, choć nie ma pewności co do dokładnego momentu rozpoczęcia prac. Badacze podają daty między 1422 a 1427 rokiem.
Pierwotnie zamek składał się z budynku w kształcie trapezu o szerokości 11,4 i 13,3 m oraz długości 44,7 m otoczonego murem obwodowym (bez wież) z budynkiem bramnym od południa. W pozostałych skrzydłach zamku, a także z boku bramy funkcjonowały w sumie 4 furty.
Widok zamku wg Gwidde'go z 1697r.
Statuty nieszawskie
Król Kazimierz Jagiellończyk wielokrotnie przebywał w zamku w Nowej Nieszawie podczas wojny trzynastoletniej z zakonem krzyżackim. Aby utrzymać w ryzach mało karne szlacheckie pospolite ruszenie po przegranej bitwie pod Chojnicami, monarcha zmuszony był do nadania przywilejów dla szlachty małopolskiej i potwierdzenia nadanych wcześniej przywilejów dla Wielkopolan w Cerekwicy. Odbyło się to właśnie na opisywanym tu zamku w listopadzie 1454 r. Król ograniczył znacznie swoją władzę, bez zgody sejmików szlacheckich nie mógł od tej chwili nakładać nowych podatków, zwoływać pospolitego ruszenia i zmieniać prawa. Przywileje te, będące zaczątkiem tzw. wolności szlacheckiej nazwane zostały statutami nieszawskimi.
|
1430 r. - warownia musiała już stać, ponieważ zachował się dokument mówiący o wynagrodzeniu Mikołaja z Tarnawy za szybkie założenie nowego miasta przy obwarowanym zamku
1431 r. - ledwo ukończony zamek oblegli mieszczanie toruńscy. Po kilku dniach przy pomocy Krzyżaków zdobyli go. Zakon dokonał przebudowy i reaktywacji komturstwa nieszawskiego (ich zamek w Nieszawie musieli wcześniej zburzyć). Budynek mieszkalny zaadoptowano na siedzibę konwentu zakonnego, utworzono w nim też kaplicę, a budynek bramny przekształcono na basztę artyleryjską. Wykuto w nim otwory strzelnicze i zlikwidowano furtę. Warownia posiadała stałą załogę wyposażoną w działa
1435 r. - na mocy pokoju podpisanego w Brześciu Kujawskim zamek powrócił do Polski. W ciągu następnych kilkunastu lat przystąpiono do dalszej rozbudowy warowni. W domu mieszkalnym wykuto dwa duże otwory artyleryjskie skierowane w stronę Torunia, nadbudowano mury rzędem strzelnic oraz dobudowano narożne wieżyczki. W dwóch ostatnich elementach istnieją pewne wątpliwości, ponieważ niektórzy badacze przypisują jednak te prace Krzyżakom, choć podobne wieżyczki nie są znane w budownictwie zakonnym. Brak też informacji wysokiej wieży w narożniku płn.-wsch.
1456 r. - zamek stał się siedzibą starostwa oraz komorą celną. Starostą został wojewoda inowrocławski Jan Kościelecki
Widok zamku od strony płd.-zach. wg K. Albertiego z 1795 r.
Źródło: Zamki Polskie, Bohdan Guerquin, Arkady 1984
lata 1628-1632 - wg ówczesnych lustracji wygląd zamku nie zmienił się. Przekształcono tylko wnętrza budynku mieszkalnego. Stan obiektu był w miarę dobry tylko drugie piętro częściowo spalone przez więźniów. Przy murach obwodowych od zewnątrz znajdował się browar a wewnątrz drewniane budynki mieszkalne, stajnia i kuchnia
1655-1656 r. - podczas "potopu" zamek zajęli Szwedzi i doprowadzili celowo do dużego wybuchu, który jednak nie uczynił spodziewanych szkód, więc zamek dodatkowo spalono. Po odzyskaniu okolicy przerz Polskę w 1658 roku przeznaczono 500 florenów rocznie na odbudowę warowni. Ponownie zmieniono układ wnętrz w budynku mieszkalnym, resztę pozostawiając bez zmian
1703 r. - podczas wielkiej wojny północnej Szwedzi wykorzystali zamek do ostrzeliwania Torunia.
Musiał w tym czasie ulec zniszczeniu. Starostowie nie mieszkali już w nim leczo wykorzystywali do celów gospodarczych. Działała tu m.in. gorzelnia
1765 r. - ówczesna lustracja wspomina, iż zrujnowany zamek posiada już tylko jedną izbę
1813 r. - zamek został otoczony wałami i wykorzystywany jako fort na przedpolu Torunia. Przez 3 miesiące bronił się tu francuski czterdziestoosobowy oddział pod dowództwem płk. Savary'ego przed wojskiem rosyjskim
1853 r. - Wisła zmieniła koryto na obecne, wcześniej płynęła pod samymi murami zamku
1848 r. - ruiny zostały włączone do pruskiej twierdzy toruńskiej. Doprowadziło to do zatarcia średniowiecznych elementów jak np. zastąpione nowymi strzelnice
1936 r. - przeprowadzono pierwsze prace konserwatorskie
lata 1971-1972 - zamek zabezpieczono w postaci "trwałej ruiny" i zrekonstruowano budynek bramny
Widok zamku od strony płn.-wsch. wg K. Albertiego z 1795 r.
Źródło: Zamki Polskie, Bohdan Guerquin, Arkady 1984
Wolny
Centralna część woj. kujawsko-pomorskiego. 48 km na północny wschód od Włocławka, 33 km na południowy wschód od Bydgoszczy. Zobacz na mapie.
Z dojazdem do Torunia nie ma oczywiście problemu. Zamek dybowski jest łatwy do odnalezienia, ponieważ leży przy bardzo długim moście samochodowym na Wiśle. Idąc mostem prawą stroną z centrum miasta zobaczymy go wkrótce po minięciu rzeki. Jadąc autem można przejechać most i zatrzymać się zaraz za jego końcem. Jest tam zamknięta słupami droga, ale jest miejsce na jeden, dwa samochody zabytki.
Ze Starego Miasta idzie się ok. 20 min. Pobieżne oglądnięcie trwa również ok. 20 min.
Toruń - PTG Twierdza Toruń, Fort IV, ul. Chrobrego 86, tel. (0...56) 655 82 36 (46 zł/2 os. - polecam)
Toruń - Hotelik w Centrum, ul. Szumana 2, (0...56) 65 22 246
Toruń - Hotel Wodnik, Bulwar Filadelfijski 12, (0...56) 65 55 697
i wiele innych drogich hoteli..
Guerquin Bohdan - Zamki w Polsce
Kaczyńscy Izabela i Tomasz - Polska - najciekawsze zamki
Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan - Leksykon zamków w Polsce
Pietrzak Janusz - Zamki i dwory obronne w dobrach prowincji wielkopolskiej
Sypek Robert - Zamki i obiekty warowne Państwa Krzyżackiego cz. 1
|
|
