 amek w Gołańczy stoi na płn.-wsch. brzegu jeziora Smolary. Było to niewielkie rodzinne założenie obronno-rezydencjonalne zbudowane z cegły. Do dzisiaj zachowała się sporych rozmiarów wieża mieszkalna o wysokości 20 m, otoczona czterometrowym murem 4 m z wieżyczką flankującą oraz bramą. Grubość murów dochodzi do 2 m. Wieża posiadająca 2 piętra + kondygnację podziemną, wsparta jest w narożach szkarpami. Wielka, reprezentacyjna komnata znajdowała się na najwyższej kondygnacji. Wejście do wieży prowadzi od strony północnej przez późnogotycki portal. Jest on nieco cofnięty, ponieważ wjazd był chroniony spuszczaną kratą, tzw. broną. Dodatkowo znajdował się tam otwór do rzucania pocisków.
Niegdyś obok wieży stał jeszcze podłużny budynek, który zamykał całe założenie od południa. Zamek jest obecnie stopniowo rekonstruowany przez prywatnego właściciela.
Podziemia
Podobno, gdy przed laty remontowano stary klasztor w Gołańczy, pod organami odkryto tajne wejście. Po otwarciu zobaczono drabinę prowadzącą w dól. Jeden z budowlańców zszedł po niej do lochu i po chwili zobaczył kolejne tym razem żelazne drzwi. Za nimi były schody w dół, a ponieważ zgasła mu latarnia zszedł tylko kilka stopni i wrócił. Korytarz ten prowadził ponoć do zamku. Co się z nim stało, nie wiadomo...
|
Plan zamku w XV wieku wg A. Kąsinowskiego
Rekonstrukcja zamku w XV w. wg J. Salma
Źródło: Leksykon Zamków w Polsce, L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm, Arkady 2002
| Historia |  |
 oczątki zamku sięgają II poł. XIV w. Wybudował go ktoś z rodu Pałuków bowiem Gołańcz leżał w ich kluczu majątkowym. Niski murowany budynek mieszkalny o wymiarach 17x11 m z drewnianymi budynkami gospodarczymi otoczony był wałem z palisadą oraz mokradłami. Wjazd prowadził przez czworoboczną wieżę bramną od strony zachodniej
Widok zamku od płd.-wsch. w I poł. XIX w. wg E. Raczyńskiego
Źródło: Zamki w Polsce, Bohdan Guerquin, Arkady 1984
1383 r. - pierwsza wzmianka w dokumentach o fortalicjum-zamku, własności Jakuba Kusza. Nie wiadomo czy tekst odnosi się do zamku czy może wcześniejszego dworu obronnego
lata 60-te XV w. - zamek przeszedł na własność Grudzińskich. Obiekt został rozbudowany. Główny budynek nadbudowano o 2 kondygnacje, przekształcając w wieżę mieszkalno-obronną i zwieńczono hurdycjami, wał z palisadą zastąpiono ceglanym murem obwodowym. W narożniku płn.-zach. powstała okrągła wieża a od zachodu czworoboczna wieża bramna. Zbudowano też budynek przy kurtynie południowej z 3 izbami i hipotetyczną wieżę od wschodu
pocz. XVII w. - następnie przejęli go Smoguleccy
1-3.05.1656 r. - podczas "potopu" zamek broniony przez 200 chłopów i niewielką grupę miejscowej szlachty zniszczyli Szwedzi, którzy zaatakowali go ciężką artylerią. Obrońcy zostali brutalnie wycięci
po 1660 r. - Smoguleccy rozpoczęli odbudowę zamku. Zniszczoną wieże bramną zastąpiono barokową bramą
wjazdową z gzymsami i pilastrami. Następnie przekształcono główny budynek pozbawiając go funkcji obronnych. Przykrył go zwykły czterospadowy dach, dobudowano przybudówkę widoczną na rycinie z XIX w.
XVIII w. - zamek był w rękach generała F. Fleminga a potem Przebendowskich i Mielczyńskich
I poł. XIX w. - zamek został opuszczony. Należał wtedy do Czarneckich
pocz. XX w. - hrabia Bogdan Hutten-Czapski planował odbudowę zamku, ale na planach się skończyło
lata 1941-43 - ruiny zamku były badane przez archeologów niemieckich. Odnaleźli oni fundamenty gotyckiej wieży bramnej
lata 1951-53 - przeprowadzono prace konserwatorskie
1989 r. - ruiny kupiła Lidia Sałacka-Ryder, Polka mieszkająca w USA
od ok. 2000 r. - zamek jest stopniowo rekonstruowany
| Legendy | |
 egenda związana za zamkiem nawiązuje do czasów "potopu". Piękna kasztelanka z Gołańczy chcąc uniknąć ślubu z oficerem wojsk szwedzkich rzuciła się w toń jeziora smolarskiego. Od tej pory, co roku w noc świętojańską 23 czerwca wynurza się z wody jej duch z wieńcem lilii na głowie i krąży po ruinach zamku. Inna wersja legendy mówi, iż kasztelanka popłeniła samobójstwo, gdy dowiedziała się że obrońcy zamku zgodzili się na warunki kapitulacji. Zawstydzili się obrońcy, że niewiasta bardziej o honor dba niż mężowie i bronili zamku do ostatka.
Przedwojenna pocztówka
Kolejna zjawa pojawiająca się na murach zamku to biała dama z rozpuszczonymi włosami trzymająca pęk kluczy. To duch siostry dawnego właściciela zamku, który słynął z surowości i był bardzo nielubiany w okolicy. Miał on jedną ukochaną córkę, w kórej zadużył się syn sąsiada. Gdy pewnego razu zobaczył zakochaną parę razem, bez wahania zabił chłopaka. Jakiś czas potem pan Gołańczy musiał wyruszyć na wojnę, zostawił więc córkę pod opieką siostry. Ta pilnowała jej jak mogła, co wieczór zamykała wszystkie bramy i drzwi. Sąsiedom jednak udało się do niej dostać i wydostać z zamku. Gdy po powrocie z wojny pan dowiedział się o tym w gniewie ściął głowę swej siostry. Od tej pory jej duch tuła się o północy i nieraz już wystraszy przechodniów.
Istnieje też legenda o nieodkrytych jeszcze skarbach w Gołańczy, ale wiążą się one nie z samym zamkiem ale z zamkowym jeziorem. Podczas którejś z wojen szwedzkich u bardzo bogatej mieszczanki kwaterował wrogi oficer. Wkrótce zakochał się w swojej gospodyni lecz ona odrzucała jego amory. W końcu postanowiła uciec. Spakowała więc swoje skarby do worka i poszła przez zamarznięte jezioro. Zobaczył ją Szwed i wbiegł za nią na jezioro. Lód się jednak załamał i oboje utonęli.
Własność prywatna, ale można obejść dookoła i oglądnąć z zewnątrz
Północno-wschodnia część woj. wielkopolskiego. 70 km na północny-wschód od Poznania, 30 km na wschód od Chodzieża. Zobacz na mapie.
Dojazd pociągiem z Poznania, Bydgoszczy i Wągrowca. Także PKS-em z tych miast. Zamek stoi na wschód od rynku (trzeba iść ul. Kościelną lub Piotrowskiego. Samochodem dojeżdża się do niego drogą wzdłuż torów (ul. Składowa) koło dworca PKS i PKP, następnie przy dworcu PKS skręcamy w prawo w ul. Dworcową i prosto dojeżdżamy do ul. Zamkowej, powinno być już widać jezioro i ruiny
| Czas | |
Z rynku i dworca PKS idzie się ok. 10 min. Pobieżne oglądnięcie zajmuje ok. 15 min.
Gołańcz - Internat ZSR, tel. (0...67) 261 23 13 w. 72, 261 58 69
Gołańcz - Gospodarstwo Zofia Frieske, Chojna 48
Gołańcz - Jolanta i Paweł Maryniewscy, Morakówko 8, tel. (0...67) 261 51 99
Gołańcz - Anna i Eugeniusz Konwińscy, Panigródz 19, tel. (...67) 261 58 12
Guerquin Bohdan - Zamki w Polsce
Kaczyńscy Izabela i Tomasz - Polska - najciekawsze zamki
Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan - Leksykon zamków w Polsce
Olejnik Karol - Grody i zamki w Wielkopolsce
|
|
