 obrębie miejskich fortyfikacji Kalisza, w północno-wschodniej jego części stał niegdyś zamek.
Wiadomo, że od czasu fatalnego pożaru w I poł. XVI wieku nie posiadał on zbyt dużych funkcji obronnych, ale wcześniej także raczej ważniejsze były funkcje rezydencjonalne dla wielkopolskich dygnitarzy: starosty generalnego, wojewody, burgrabiego, a okresowo także dla polskich monarchów. Potężne miejskie mury i przeszkody wodne dawały bowiem wystarczające bezpieczeństwo.
Więzienie
W XVI wieku w zamku funkcjonowało więzienie. Skazani nie byli jednak zamknięci jak to zwykle bywało w podziemiach lecz w drewnianych komorach na powierzchni ziemi, które musieli wybudować sobie sami lub własnym kosztem. Wyrok odsiadywali tu m.in. zabójcy: A. Trampczyński i S. Kwiatkowski.
|
Do naszych czasów nie przetrwałby po nim ślad, gdyby archeolodzy nie odsłonili fundamentów (wzmocnionych współczesnym materiałem) jednej ze ścian.
Znajdują się one na terenie liceum im Asnyka, tuż przy przystanku autobusowym w centrum miasta
(brawa dla władz miasta za tablice informacyjne!). Jest to jedyna istniejąca murowana pozostałość po zamku, resztę nawet z piwnicami rozebrano w XIX wieku.
Zamek zbudowano z cegły na fundamentach kamiennych, na planie czworoboku z czterema skrzydłami o 3 i 4 kondygnacjach oraz wewnętrznym dziedzińcem. Początkowo nie posiadał wieży. Główny budynek znajdował się od północy i przylegał do miejskich murów obronnych.
Na przeciw głównej budowli znajdowało się skrzydło z bramą do miasta, a od zachodu w budynku o drewnianych podziałach wnętrz znajdowała się druga brama do gospodarczego przedzamcza zwanego też w literaturze przygródkiem.
Było ono otoczony murem, a w jego obrębie znajdowała się jedna z wież miejskich.
Brama główna zamku poprzedzona była mostem zwodzonym umieszczonym ponad fosą powstała z odnóg rzeki Prosny.
Ocenia się, iż zamek do czasu wspomnianego pożaru posiadał około 45 komnat, powierzchnię ok. 2000 m2, a wraz z przedzamczem zajmował stumetrowy odcinek miejskich murów obronnych.
Od II poł XVI wieku, po częściowej odbudowie, zamek posiadał niewielką wieżę w narożniku północno-zachodnim, ale nigdy już nie odzyskał dawnego rozmiaru ani znaczenia. Wykorzystywano tylko wybrane skrzydła - te które były w przyzwoitym stanie, a w obrębie warowni funkcjonowała piekarnia, stajnia i więzienie.
Plan zamku z zaznaczonym odsłoniętym odcinkiem fundamentów. Odcinki w kratę to mury zamku zaznaczone na planie z roku 1803. Część biała to przypuszczalny przebieg murów
Plan dawnego Kalisza na podstawie planów A. Politalskiego i H. Munscha z lat 1785 i 1800. Zamek oznaczony na niebiesko
Dzisiejsze usytuowanie zamku w terenie. Czworoboczny obiekt po prawej to Brama Toruńska
Rekonstrukcja zamku sprzed pożaru wg T. Poklewskiego
| Historia |  |
 mek wybudowano z inicjatywy Kazimierza Wielkiego w I poł. XIV wieku. Wspomina o tym Jan Długosz. Budowa była wieloetapowa i trwała jeszcze w XV stuleciu. Początkowo był to czteroskrzydłowy obiekt, bezwieżowy z bramą od południa, zbudowany na planie czworoboku o wymiarach wg różnych badaczy: 40x50 m lub w przybliżeniu 46x46 m. Zamek był siedzibą starosty generalnego wielkopolskiego.
lata 1382-83 - Kalisz był miejscem bratobójczych walk między zwolennikami różnych kandydatów do polskiego tronu. Miasto było zdobywane, ale zamek nie.
Uratowany przez piekarza
W czasie walk o następstwo tronu po Ludwiku Węgierskim zamek kaliski był dwukrotnie celem ataku szlachty wielkopolskiej - zwolenników księcia mazowieckiego Ziemowita IV.
W końcu 1382 roku próbowano zdobyć go z zaskoczenia od strony zachodniej. Jak głosi legenda idący wcześnie rano do pracy piekarz z piekarni zamkowej zobaczył drabiny i rycerstwo piłujące otwór w bramie zawiadomił straż i napad się nie udał. Drugi atak był już poważniejszy. W styczniu roku następnego Bartosz z Odolanowa najechał zamek od strony miasta, a bronić go musiała kilkuset osobowa załoga, która otrzymała wsparcie od Piasta śląskiego Konrada Oleśnickiego. Warowni ponownie nie udało się zdobyć.
|
1394 r. - zachowany dokument mówi o pieniądzach przekazanych przez króla Władysława Jagiełłę staroście Sędziwojowi z Szubina na budowę zamku kaliskiego
1537 r. - wielki pożar zniszczył zamek, a głównie boczne skrzydła zachodnie i wschodnie. Powierzchnia użytkowa zamku została zmniejszona o ok. 2/3
1564 r. - ówczesna lustracja zawiera pierwszy zachowany opis zamku. Z dawnej czteroskrzydłowej bryły pozostała właściwie tylko część północna i południowa.
Zachodnia była bowiem zrujnowana, wykorzystywano tylko część jej dolnej kondygnacji, a część zastąpiono stajnią,
wschodnia została wypalona zupełnie. Od północnego zachodu stała niewielka wieża.
Dwie bramy prowadziły do miasta i do przedzamcza/przygródka. Główny budynek północny stał przy murach miejskich i miał 4 kondygnacje.
Na jego dolnych kondygnacjach znajdowały się obszerne sale nazwane "tanecznicami". Komnaty mieszkalne urządzono na dwóch najwyższych piętrach.
Rezydencja królów
Na zamku kaliskim bardzo często przebywali królowie Kazimierz Wielki i Władysław Jagiełło. Szczególnie ten ostatni upodobał sobie Kalisz. W latach 1394-1433 był tu 27 razy, a od początku XV stulecia regularnie spędzał na zamku Wielkanoc. Wiele ważnych decyzji dla Wielkopolski i całego państwa zapadało właśnie w tym zamku.
|
1628 r. - z kolejnej lustracji wynika, iż stan zamku polepszył się, ale nadal jest "podruinowany" i " wiele murów pustych". Głównym budynkiem stało się prawdopodobnie skrzydło południowe z bramą, przestało istnieć całkowicie pominięte w opisie przedzamcze. Być może na gruzach skrzydła wschodniego postawiono już nowy budynek, który jest wspominany w późniejszych dokumentach
lata 1655-60 - podczas "potopu" warownia straciła fortyfikacje i bramę
pocz. XVIII w. - kolejna wojna północna mocno pogorszyła stan zamku
lata 1726-30 - postanowiono odbudować warownię, przeznaczając na ten cel 15 tys. złotych. Prawdopodobnie jednak wzniesiono tylko nowy budynek na dawnym skrzydle wschodnim
1789 r. - ówczesna lustracja mówi, iż zamek był opuszczony i w ruinie. Wykorzystywano tylko budynek od wschodu w którym mieściła się kancelaria i archiwum grodzkie
1792 r. - wielki pożar zniszczył ostatecznie zamek
1803 r. - teren miejski wraz z ruiną zamku oddano w wieczystą dzierżawę Fryderykowi Wiedermanowi, twórcy loży masońskiej - "Hesperus". Później właścicielami byli kolejno: chirurg, winiarz i z powrotem miasto
1819 r. - na części terenu zamkowego postawiono Szkołę Wojewódzką - dzisiejsze Liceum im. Adama Asnyka
1956 r. - pierwsza badania archeologiczne przeprowadzone przez W. Szenicowa
lata 80 XX w. - przeprowadzono kolejne badania archeologiczne pod kierunkiem Tadeusza Poklewskiego i wyeksponowano fundamenty jednej ze ścian zamku. Odnaleziono też fragmenty naczyń i kafli, monety, elementy uzbrojenia oraz narzędzia metalowe
Widok z makiety Kalisza z przełomu XVI i XVII w. znajdującej się w Muzeum. Zamek, obok niego Brama Toruńska, a za rzeką Przedmieście Stawiszyńskie
Źródło: Zdjecie z serwisu www.stary.kalisz.pl
Wolny, choć fundamenty są ogrodzone.
Południowo-wschodnia część woj. wielkopolskiego. 132 km na południowy-wschód od Poznania,55 km na południe od Konina. Zobacz na mapie.
Dojazd jest łatwy, pociągiem bądz PKS-em. Do resztek zamku należy kierować się na płn.-wsch. od rynku ul. Zamkową. Na jej końcu, przy przystanku widać będzie fundamenty i tablice informacyjne.
| Czas | |
Z rynku idzie się ok. 3 min., z dworca PKP jest natomiast daleko. Trzeba podjechać autobusem. Pobieżne oglądnięcie zajmuje ok. 5 min.
Kalisz - ul. Legionów 15-17, tel. (0...62) 753 08 23 (64 zł/za 2 os., blisko centrum - polecam!)
Kalisz - Dyonizy V.J., ul. Łódzka 29, tel. (0...62) 757 46 50
Kalisz - Hotelik Rendez Vous, ul. Słowiańska 3, tel. (0...62) 768 01 10
Kalisz - Camping-stanica harcerska, ul. Wypoczynkowa
Szałe k. Kalisza, ul. Kaliska 80, tel. (0...62) 761 45 10
Żelazków - Zajazd Noce i Dnie, Russów 71, 62-817 Żelazków. tel. (0...62) 769 13 96, gsm 501 516 137 (50zł/2os.)
Guerquin Bohdan - Zamki w Polsce
Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan - Leksykon zamków w Polsce
Olejnik Karol - Grody i zamki w Wielkopolsce
Pietrzak Janusz - Zamki i dwory obronne w dobrach prowincji wielkopolskiej
|
|
