Jeśli odwiedziłeś(aś) już ten zamek/dwór obronny, oceń go!
Jeśli podoba Ci się ta strona, wesprzyj ją w Google!
 ięknie położony nad Dunajcem okazały zamek w Niedzicy (również nazywany Dunajcem) stoi na stromej skale o wysokości 566 m npm. Wygląd otoczenia zamku został znacznie zmieniony w latach 80-tych XX w., gdy na rzece ukończono budowę potężnej zapory. Ten węgierski niegdyś zamek oraz pobliska polska warownia w Czorsztynie bardziej efektownie górowały nad okolicą i przypominały typowe "orle gniazda".
Zamek zachował się praktycznie w całości. Najwyższa, a zarazem najstarsza część zbudowana z kamienia wapiennego, z wysoką kwadratowa wieżą to zamek górny. Składa się on, oprócz wieży, z kaplicy (widać resztki polichromii), niewielkiej części mieszkalnej i małego dziedzińca ze studnią, głęboką na 90 m. Wg legendy kopali ją jeńcy tatarscy i posiadała ona połączenie z Dunajcem. Brama do pierwotnego zamku murowanego z XIV w. prowadziła od południa, zachowały się ślady bramy i mostu zwodzonego. Pod zamkiem górnym znajdowało się więzienie, w którym podobno więziony był Janosik, można tam dziś jeszcze zobaczyć dyby.
Zamek dolny, powstały na dawnym przedzamczu zamku gotyckiego jest otynkowany. Posiada w sumie 3 baszty i basteje: narożną i kapliczną oraz bramną. W baszcie kaplicznej pozostały resztki po dawnej bramie wjazdowej z końca XV w. Mury obwodowe zwieńczone są renesansową attyką. Między zamkami dolnym i górnym znajduje się zamek średni z zabudową mieszkalną. Do zwiedzania z przewodnikiem udostępnione są komnaty na zamku górnym i średnim, zawierające ekspozycje związane z historią zamku oraz wyposażeniem siedziby szlacheckiej. Z dwóch tarasów widokowych rozciąga wspaniały widok na okolicę: Pieniny, zaporę, zamek czorsztyński a nawet Tatry. Na dole jest też restauaracja. Niestety nie ma wejścia do większości zamku dolnego z dwiema basztami, ponieważ ten obszar jest użytkowany przez Stowarzyszenie Historyków Sztuki oraz hotel, co jest dużą stratą dla turystów.
W sezonie do zwiedzania udostępniony jest także spichlerz ze sztuką ludową Spisza.
A - zamek dolny (koniec XV - XVII w.), B - zamek średni (XV - XVI w.), C - zamek góny (XIV-XV w.), 1 - baszta-basteja kapliczna, dawna brama wjazdowa, 2 - okrągła baszta narożna, 3 - basteja bramna, 4 - kwadratowa wieża zamku górnego, 5 - relikty kaplicy, 6 - przedbramie i pierwotna brama zamku gotyckiego, 7 - dziedziniec zamku górnego ze studnią, 8 - dziedziniec zamku dolnego, 9 - skrzydło mieszkalne Jerzego Horvatha
| Historia |  |
 naleziska archeologiczne dowodzą że zamek niedzicki w postaci niewielkiej drewnianej strażnicy stał już w końcu XIII w. Fundatorem był prawdopodobnie właściciel całej okolicy, poddany króla węgierskiego Kokosz Berzeviczy z Tyrolu choć nie wyklucza się iż wcześniejszym inicjatorem jego powstania był właśnie król, który chciał stworzyć przeciwwagę dla polskiego grodu warownego Wronin czyli późniejszego zamku czorsztyńskiego. Na początku XIII w. strażnica służyła za komorę celną.
Zamek niedzicki oraz dalej czorsztyński. Rysunek z natury B. Stęczyńskiego 1860 r.
Źródło: Zamek w Niedzicy, Alfred Majewski, KAW 1987
Kokosz Berzeviczy
Pierwszy znany właściciel zamku niedzickiego z rodu Berzeviczych nosił imię Kokosz (z łaciny 'kogut') co było raczej przydomkiem i świadczyło o jego zadziornym charakterze. Podobno w 1307 r. podczas awantury domowej "zabił Fryderyka, syna żupana spiskiego Arnolda, poranił jego ludzi i zniszczył włości". Został za to skazany przez sąd spiski na zapłacenie 200 grzywien, wybudowanie 6 klasztorów i opłacenie 4000 mszy za dusze ofiar. Kokosz uszanował wyrok, jedną z jego fundacji był Czerwony Klasztor, leżący nad Dunajcem przy granicy polsko-słowackiej. Inną np. domy bożogrobców w Łapszach Niżnych i Hanuszowcach, które odegrały później ważną rolę w działalności polskiego duchowieństwa na Spiszu.
|
1325 r. - pierwsza wzmianka o zamku jako własność Berzeviczych
lata 1326-1342 - król wegierski Karol Robert dokonał konfiskaty dóbr Berzeviczych na Spiszu i przekazał je pochodzącemu od Normanów Wilhelmowi Drugethowi. Jemu przypisuje się budowę murowanej warowni złożonej z wieży mieszkalnej otoczonej murem obronnym z wjazdem od południa. Dzisiejszy zamek górny posiada jeszcze sporo partii z tamtego okresu. Niedzica nie była jednak główną siedzibą Wilhelma i po 16 latach zamek powrócił do króla
1347 r. - właścicielami został ponownie ród Berzeviczych ale z innej lini - Szwarców. Poprawili oni głównie funkcjonalność i użyteczność warowni. Zbudowali kaplicę, salę rycerską, studnię
XV w. - zamek pozostał nie zdobyty mimo prób podejmownych przez wojska husytów, plądrujące wtedy Spisz
1470 r. - zamek przejął żupan spiski Emeryk Zapolya. Podwyższył on wieże a na terenie podzamcza stworzył zamek dolny otoczony murem z basztami. Postawił tam też budynek mieszkalny. Brama wjazdowa znajdowała się na południu, w miejscu gdzie dziś stoi baszta kapliczna
1507 r. - zamek przeszedł w ręce chorwackiego rodu szlacheckiego Horvathów zastawiony za 2000 guldenów przez Jadwigę Zapolyę
1528 r. - król węgierski Jan Zapolya podarował część ziemi spiskiej w tym Niedzicę polskiemu możnowładcy, wojewodzie sieradzkiemu Hieronimowi Łaskiemu herbu Korab. Ten czerpał z niej spore korzyści. Wykorzystywał też podarunek jako zastaw pod liczne pożyczki które zaciągał
1533 r. - zamek opanował na krótko rozbójnik Jerzy Witzthum wraz ze wspólnikiem Jerzym Kauffangiem. Z zamku wysyłali bandy które rabowały ludność i kupców
1535 r. - zamek był kilkakrotnie oblegany przez byłego dowódce jego załogi - Minkwitza, którego Łaski wyrzucił z Niedzicy. Minkwitz był bowiem zwolennikiem Zapolyi a w tym czasie Łaski był już w ostrym konflikcie z królem Węgier. Zamek został na krótko zdobyty ale nowomianowany przez Łaskiego dowódca - Bobola, szybko go odbił a także rozgromił wezwane na pomoc przez Minkwitza wojska pobliskich miast Koszyce, Lewocza, Bardiów, Preszów. Sam Minktwitz został schwytany przez wołoskie oddziały Łaskiego i osadzony w lochach pod zamkiem niedzickim. Wkrótce potem jednak Łaski obdarzył go wolnoscią
1538 r. - zamek został przekazany w zastaw Janowi Horvathowi. Później właścicielem zamku został syn Hieronima - Olbracht Łaski, postać równie barwna jak ojciec. W sumie za panowania Łaskich, Dunajec był 9 razy przejmowany siłą lub stawiany w zastaw
Powojenna rzeczywistość
W czasie II wojny światowej i po niej nastąpiły szczególnie okrutne czasy zarówno dla zamku i jego właścicieli. W 1945 r. do Niedzicy przybył Geza Salamon z zamiarem uratowania rodzinnego majątku i zapobieżenia zniszczeniu zamku. Niestety przed nim dotarła tu armia sowiecka i jak można się spodziewać nastąpiła totalna dewastacja zamku. Przy udziale okolicznej ludności całe wyposażenie zostało rozkradzione albo zniszczone. Wyniesiono nawet okna, drzwi, zrywano podłogi. Na dziedzińcu spalono achiwum, zwartośc biblioteki i obrazy. Węgierscy właściciele zamku jako "wrogowie ludu" byli bestialsko represjonowni w swoim kraju. Ilona hr Bethlen Salamon wyrzucona została z Budapesztu i zmuszona do zamieszkania na prowincji, w końcu zmarła w przytułku dla starców. Przeżyła swoją córkę Ewę, przewlekle chorą na gruźlicę i jej męża hrabiego Laszlo Teleki, który po długim pobycie w więzieniu wyszedł na wolność w 1956 r. Ich dwójka dzieci została wcześniej wywieziona z Węgier przez Czerwony Krzyż i umieszczona w domu dziecka w Szwajcarii. Rodzice bardzo chcieli po 10 latach zobaczyć swoje dzieci. Umożliwili im to dopiero dawni znajomi z Czorsztyna - Drohojewscy i Jan Zamoyski pracujący wtedy w Swiss-Air. Sprowadził on dzieci Salamonów do Warszawy w 1962 r. Szczęśliwi na nadchodzące spotkanie Ewa i Laszlo jechali pociągiem z Katowic do stolicy, niestety straszliwy pech chciał, że pociąg zderzył się z innym, oboje zginęli...
|
1589 r. - ostatnim który udzielił pożyczki Olbrachtowi pod zastaw zamku był Jerzy Horvath z Palocsy, w tym roku przejął on zamek wraz z okolicą za w sumie 20 000 złotych reńskich
Warownia zawdzięcza mu nowoczesną przebudowę i zyskanie renesansowego charakteru. Powstał wtedy zamek średni, skrzydło mieszkalne na zamku dolnmym po stronie zachodniej na miejscu dawnych stajni, baszty zamieniono na basteje, powstała nowa brama wjazdowa na północy (dzisiejsza basteja bramna) z arkadowym mostem, podwyższono mury i zwieńczono je attyką, wnętrzom nadano renesansowy wygląd. Zakończenie prac upamiętniono tablicą nad portalem wejściowym z datą 1601
lata 1670 - 1776 - w wyniku oddania zamku w zastaw właścicielami został ród Giovanellich (Joanellich), jedyną zmianą jakiej dokonali była przebudowa kaplicy
1683 r. - baron Sylwester Giovanelli jako zwolennik kontrreformacji musiał bronić zamku przed atakiem Imre Thokolyego, który prowadził walkę przeciw katolickiemu dworowi wiedeńskiemu. Dunajec został zdobyty, a sam Giovanelli wykupił się sporą sumą i uciekł do Krakowa. Przy okazji zamek został złupiony przez bandę rozbójników niejakiego Salantsyego. Rok później wojska cesarskie odbiły zamek i ponownie rezydowali w nim Giovanelli
1776 r. - po śmierci Jana Giovanelliego, który opuścił już wcześniej zamek i mieszkał w kasztelu w Łapszach Niżnich, Niedzica poraz czwarty przeszła w ręce Horvathów. Zamek był już w tak złym stanie że także oni nie wprowadzili się do niego lecz nadal zamieszkiwali w swojej rodowej rezydencji w Palocsy
1797 r. - Horvathowie na pewien czas odstąpili zamek Sebastianowi Berzeviczy, który powrócił z Ameryki Południowej wraz z córką Uminą i wnukiem Antonim - potomkiem inkaskiego wodza Tupaca Amaru, który do końca nie poddał się konkwistadorom. Związana z tym jest historia o skarbie Inków w Polsce, która będzie przedstawiona szerzej przy opisie zamku Tropsztyn
1817 r. - Andrzej Horvath rozpoczął odbudowę Dunajca ponieważ jego zamek w Palocsy spłonął. Warownia znowu odzyskała swoją świetność. Na zamku dolnym powstała sala balowa, a w dawnej baszcie bramnej kaplica pod wezwaniem św Andrzeja. Wykorzystywano wtedy właściwie tylko zamek dolny i średni, zamek górny miał nadawać całości efektowny wygląd. Słynne były wielkie zabawy urządzane w tamtym czasie na zamku
1828 r. - po śmierci Andrzeja zamek przejął jego brat Ferdynand Horvath. Odbywały sie tu posiedzenia sądu spiskiego, rozwijano też turystykę w postaci spływu Dunajcem, który zaczynał się wtedy niedaleko zamku
1843 r. - po śmierci Ferdynanda jego siostra Kornelia wyszła za mąż za Aleksa Alapi Salamona i oni byli kolejnymi właścicielami zamku
poł. XIX w. - wielki pożar zniszczył dolne skrzydła mieszkalne zamku
1861 r. - po odbudowie do Niedzicy powrócili Salamonowie
Zamek od strony płd-zach. Rysunek J. Matejki z 1861 r.
Źródło: Zamki w Polsce, Bohdan Guerquin, Arkady 1984
1920 r. - po I wojnie światowej Niedzica wraz z 13 wsiami spiskimi przeszła w granice państwa polskiego. Właścicielem Dunajca była wtedy Ilona hr Bethlen Salamon. Z trudem przychodziło jej utrzymanie zamku, przebywała w nim wraz z dziećmi i służbą tylko w lecie. Zwykle mieszkała w Budapeszcie
1942 r. - Salamonowie byli przyjacielami Polski. Podczas wojny Ilona uratowała grupę zwiadowców AK, przedostających się do Lewoczy, rok później przekazała cały wóz żywności, który PCK rozdzielił między jeńców polskich w Niemczech. Wkrótce potem Węgrzy na zawsze opuścili Niedzicę
1945 r. - zamek został znacjonalizowany
1949 r. - opiekę nad nim przejeło Ministerstwo Kultury i Sztuki, które rozpoczęło prace konserwacyjne
Hieronim Łaski
Polski właściciel zamku niedzickiego Hieronim Łaski był jedną z najbarwniejszych postaci swoich czasów, szkoda że nie znamy szczegółow jego bogatego życia. Pełnił funkcję krajczego koronnego oraz wojewody inowrocławskiego i sieradzkiego, od 1520 r. był polskim posłem na dworze króla francuskiego Franciszka I i cesarza rzymsko-niemieckiego Karola V. Łaski biegle władał włoskim, francuskim, angielskim niemieckim, łaciną, miał też duże zdolności dyplomatyczne, oczarował bowiem tamtejsze dwory. Przez niektórych badaczy uważany jest za zwykłego warchoła i awanturnika, ale to właśnie on jako jedyny Polak przez długie lata korespondował z czołowym humanistą Renesansu - Erazmem z Rotterdamu. Mimo sprzecznych relacje o cechach charakteru Łaskiego, można zalożyć że był bardzo ambtiny i odważny. Gdy poczuł że polski król nie wystarczająco go docenia, wyjechał na Węgry, gdzie trwał konflikt między tamtejszym władcą Janem Zapolyą a królem Czech i Austrii Ferdynandem oraz Turcją. Łaski został wysłany z misją do sułtana Sulejmana Wielkiego. Zadanie swoje wykonał w 100%, przez co uratował Węgry od niechybnej zguby. Turcja i Węgry zostały dzięki niemu sprzymierzeńcami.
Jak pisał król Zapolya misja Łaskiego był arcytrudna i niebezpieczna, a w jej powodzenie nie wierzył nikt. Polski magnat otrzymał w nagrodę kilka miast i zamków spiskich, w tym Kieżmark i Niedzicę. Co prawda dobra kieżmarskie nie były wtedy w posiadaniu Zapolyi, ale zaradczy Łaski sam je odbił z rąk Fardynanda i stworzył na Spiszu jakby własne państewko. Przy okazji najechał i złupił sąsiednią Lawoczę, która była handlową konkurencją dla Kieżmarku.
Do Polski powrócił ubrany w stroje tureckie, co zapoczątkowało wielką na nie modę w kraju.
Następnie otrzymał stanowisko wojewody siedmiogrodzkiego i duże kwoty pieniężne bowiem dalej oddawał królowi Zapolyi ogromne zasługi. W 1530 r. po wkroczeniu na Węgry wojsk austriackich Ferdynanda i rozpoczeciu oblężenia Budy, Łaski z własnymi oddziałami wyruszył na odsiecz i rozgromił Austraków. Jednak z czasem w wyniku nieporozumień i zbytniej chciwości Łaskiego król Zapolya wszedł w konflikt ze swoim polskim przyjacielem i kazał go osadzić w więzieniu. Wstawiennictwo dworu francuskiego, tureckiego i polskich magnatów nie doprowadziło do jego uwolnienia lecz sprawiła to dopiero osobista interwencja hetmana Jan Tarnowskiego. W ramach przeprosin dostał miasto Debreczyn, które jednak musiał zdobyć siłą przełamując opór mieszczan. Nie załagodziło to urazy Łaskiego, który usunął z własnych zamków zwolenników Zapolyi, ofiarował swoje usługi Ferdynandowi i opuścił Węgry. Gdy dowiedział się o nadejściu wojsk Zapolyi do jego spiskich posiadłości, przybył gotowy do walki do zamku w Kieżmarku na czele nowego zaciągu wojskowego. W służbie Austriakom Łaski odbył wiele ważnych poselstw m.in. do Polski, Turcji, Francji, Wegier, dzięki czemu zyskał ogromną sławę. Za szóste już poselstwo do sułtana został mianowany baronem Chorwacji i Slawonii oraz otrzymał zamki Szoszedvara i Sztubice. W czasie kolejnej misji do Turcji w 1541 r. Hieronim Łaski został uwięziony, wtedy też dostał pierwszego ataku gruźliczego, która to choroba 5 miesięcy później było prawdopodobnie przyczyna jego śmierci w Krakowie. Niektórzy twierdzili jednak, że został podstępnie otruty przez więziących go Turków, inni że przez stronników Zapolyi.
|
| Legenda | |
zamkiem niedzickim związanych jest kilka legend. Jedna dotyczy dębu, którego pień można zobaczyć przed zamkiem. W XVI w. okolica przeszła w ręce węgierskich magnatów Horvathów z Palocsy. Podobno byli oni bardzo
srodzy dla ludu, więzienie zamkowe było pełne, a górale głodowali. Pewnego razu młody Jan Horvath, który wsławił się nakładaniem bardzo wysokich podatków na plebanów i więzieniem wielu z nich w zamku zobaczył na drodze Cygankę tasującą karty. Zaoferowała mu wróżbę, którą Horvath z niechęcią zgodził się wysłuchać. Cyganka powiedziała że dzielny jest jego ród ale okrutny, a jego zguba bliska. Rzuciła też na ziemię żółędzia i rzekła do Horvatha żeby chronił dąbu który właśnie zasadziła bo od niego będzie zależał los jego rodu. Oburzony Horvath kazał pojmać i powiesić Cygankę ale ta zdążyła uciec. Nikt nie traktował wróżby poważnie do czasu aż w miejscu zakopania żołędzia nie zaczęła wyrastać łodyżka z listkami. Od tej pory miejsce to było chronione przez Horvathów. Przepowiednia sprawdziła się kilka wieków później. Gdy dąb usechł, ród Horvathów wymarł...
 
Widok od zachodu i południowego wschodu. rysunki W. Myszkowskiego z 1887 r.
Źródło: Zamek w Niedzicy, Alfred Majewski, KAW 1987
Kolejna legenda była wykorzystana w książce Adama Bahdaja i serialu dla młodzieży "Wakacje z duchami", z rolami m.in. H. Gołębiewskiego i Z. Buczkowskiego. Obszerne fragmenty filmu kręcono właśnie na zamku Dunajec. Otóż dawno dawno temu zamek zamieszkiwali młodzi małżonkowie - księżniczka Brunhilda i książę Bogusław. Mimo że byli w sobie bardzo zakochani to po pewnym czasie życie zdala od ludzi i cywilizacji stało się dla Brunhildy utrapieniem. Zaczęły się małżeńskie wymówki i awantury. Mieszkańcom zamku trudno było wytrzymać z wiecznie kłócącą się parą. Kazano im więc zamieszkać w zamkowej wieży, gdzie nie było ich słychać. Podczas jednej z awantur Brunhilda rzuciła w męża porcelanową wazą, a ten w złości mocno ją odepchnął. Wątła Brunhilda przeleciała przez komnnatę i wypadła przez okno w wieży, prosto do znajdującej się pod nim studni. Załamany Bogusław, dręczony wyrzutami sumienia dniami i nocami błąkał się bez celu po zamku i powtarzał "Przebacz mi Brunhildo". Pewnego razu usłyszał głos dobywający się ze studni "Przebaczam Ci Bogusławie łysy". Bardzo uradowało to księcia i uspokoiło jego duszę. Nie mogł jednak zrozumieć skąd wzięł się przymiotnik "łysy" bo sam miał bujną czuprynę. Gdy rankiem spojrzał w swoje odbicie zobaczył że po jego włosach nie ma śladu. O tej pory uważa się że jeśli ktoś wymówi imię swojej ukochanej nad studnią a ma coś na sumieniu, obudzi się następnego dnia łysy.
Innym filmem jaki kręcono na zamku była "Zemsta" Fredry z roku 1957 r.
Płatny, grupy zorganizowane z przewodnikiem. Cena 9 zł (7 zł ulgowy), spichlerz 2 zł. W sezonie od 9.00 do 18.30. Poza sezonem w poniedziałek oraz święta nieczynne i wejście tylko do 15.30.
| Położenie i dojazd | |
Południowa część woj. małopolskiego. 13 km na południowy zachód od Krościenka, 30 km na południowy wschód od Nowego Targu. Zobacz na mapie.
Pociągiem najbliżej można dojechać do Nowego Targu lub Nowego Sącza. Dalej prywatnymi busami lub PKS-em, jest ich dużo z Krościenka, Szczawnicy i innych okolicznych miejscowości turystycznych. Droga jest bardzo dobrze oznaczona.
Autobusy zatrzymują się tuż przy zamku, tam też parkuje się samochody zabytki (parking płatny) a więc dojście zajmuje 1 min. Zwiedzanie wnętrza zamku trwa niecałe 30 min.
Niedzica Zamek - Kwatery zamkowe, tel. (0...18) 262 94 80, (0...18) 262 94 89, (0...18) 262 94 73
Niedzica Zamek - Dom wczasowy "Nad Zalewem", Niedzica Zamek 73, tel. (0...18) 262 92 05
Niedzica Zamek - Pensjonat "Szczepaniakówka", Niedzica Zamek 74, tel. (0...18) 262 91 05
Niedzica Zamek - Wojskowy Dom Wypoczynkowy - Niedzica Zamek nad Zalewem Czorsztyńskim, tel. (0...18) 262 94 60, po sezonie tel. (0...12) 613 23 57
Niedzica - Wynaj. Pokoi Gośc., Urszula i Marian Arendarczyk, ul. 3 maja 176, tel. (0...18) 26 29 187
Niedzica - Dom wczasowy "H.A.T.A", Helena i Antoni Szewczyk, ul Św. Rozalii 9, tel. (0...18) 26 29 121
Niedzica - Gościniec Kasztel, ul. 3 Maja 1, tel. (0...18) 26 29 404
Guerquin Bohdan - Zamki w Polsce
Jurasz Tomasz - Zamki i ich tajemnice
Kaczyńscy Izabela i Tomasz - Polska - najciekawsze zamki
Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan - Leksykon zamków w Polsce
Kornecki Marian - Zamki i dwory obronne ziemi krakowskiej
Majewski Alfred - Zamek w Niedzicy
Marszałek Juliusz - Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach
Michalczuk Stanisław Kostka - Panowie na zamku Dunajec
Moskal Krzysztof - "Zamki w dziejach Polski i Słowacji między Wisłą a Hornadem" tom 1 i 2
Rogiński Ryszard - Zamki i twierdze w Polsce - historia i legendy
|
|
