"Mnie tu dla obrony zbudowano a Boga w opiekę podano gdyż bez ratunku jego nie obroni nikt niczego"
napis wyryty na obramieniu jednego z okien zamkowych
Jeśli odwiedziłeś(aś) już ten zamek/dwór obronny, oceń go!
Jeśli podoba Ci się ta strona, wesprzyj ją w Google!
 amek w Pieskowej Skale wielokrotnie zmieniał swój wygląd.
Zachwyty nad zamkiem
Warownia w Pieskowej Skale zawsze wzbudzała podziw pisarzy, poetów, podróżników.
Wspaniała architektura, zachowane przez wieki bogate wnętrza, piękne położenie w dolinie Prądnika inspirowały i pobudzały wyobraźnię pisarzy, poetów, podróżników.
Już w XVI wieku Wespazjan Kochowski zachwycał się zmakiem w swoich fraszkach: "Herb twój widząc, chorągiew z krzyżem / Rzekną: wiecznie się skało do cię nie przybliżem". W 1828 roku F. Siarczyński napisał "Dom tak był sprzętami wytwornymi ozdobiony, iż go z królewskim równano". 20 lat później autor Opisu Królestwa Polskiego J. Wiślicki tak podsumował opis Pieskowej Skały: "Trudno sobie wyobrazić miejsce bardziej zachwycające i bardziej majestatyczne", a znany XIX-owieczny historyk L. Chodźko stwierdził iż "Cześć należy się tym mężom, co nam jedyny w kraju zamek ze wszystkimi pamiątkami jakby relikwię z przeszłości dochowali".
|
Po wojnie całkowicie go odrestaurowano i przywrócono kształt z okresu największej świetności z XVII w. Położenie na wysuniętej skale (z trzech stron otoczony jest przepaściami) świadczy o wybitnie obronnym charakterze. Dostęp zapewniony był od strony wschodniej i tu właśnie znajdowały się wały, fosa oraz dwa bastiony (każdy posiada po 3 wieżyczki-kawaliery).
Zamek można podzielić na dwie części: przedgrodzie i właściwy zamek renasansowy. Dawny zamek średniowieczny obejmował tylko obszar dzisiejszego zamku renesansowego oraz wieżę zwaną Dorotką na północno zachodnim skrzydle która obsunęła się w XIX w.
Po przekroczeniu bramy wjazdowej z herbem Radwan rodu Zebrzydowskich wchodzi się na pierwszy dziedziniecb zewnętrzny - przedgrodzie. Okazała wieża bramna do zamku renesansowego z zegarem pochodzi niestety z XX w., zastąpiła ona zawaloną basztę średniowieczną. Druga baszta średniowieczna zachowała się do dzisiaj jednak nie można do niej wejść. Przylega do niej dwupiętrowa oficyna z XVII wieku.
Loggia obok wieży bramnej, jedyny tego typu przykład architektoniczny w Polsce jest dziełem współczesnym, na zdjęciach po wojnie jeszcze jej nie było. Szczątki dawnej logii odkryto podczas badań i prac konserwatorskich rozpoczętych w 1947 r. Poniżej znajduje się wspaniały ogród włoski założony na trzecim - dolnym bastionie (turyści nie mają tam wstępu).
W jednym z bastionów znajduje się restauracja (uwaga, niespotykane zdzierstwo i fatalna ocena turystów, patrz uwagi na forum), na jego szczycie zaś taras widokowy. Piękny dwupiętrowy arkadowy dziedziniec zamku renesansowego, wzorowany na wawelskim, otoczony jest krużgankami z wysuniętą loggią. Widać na nich 21 maszkaronów czyli stylizowanych twarzy ludzkich i zwierzęcych. Znajduje się tu też głęboka na 40 m studnia. W czterech dużych komnatach zamkowych utworzono muzeum z ciekawą ekspozycją przestawiającą malarstwo, rzeźby i meble od XIV do XIX wieku.
Nieopodal zamku stoi słynna Maczuga Herkulesa, która jak pięknie napisała K. Hoffmanowa "zamku strzeże, rękę niszczącą od niego odwraca", a jeziorkach przy drodze rozwija się populacja chronionych żabek, które wczesnym latem, zalegają dosłownie cały teren poniżej zamku.
Akwarela Z. Vogla 1787 r. Zamek od strony zachodniej
| Plan |  |
1 - wieza bramna zrekonstruowana w XX wieku, 2 - loggia, 3 - ogród włoski, 4 - bastion poludniowy, 5 - bastion pólnocny, 6 - brama od wschodu, 7 - budynek z XVII wieku, 8 - baszta średniowieczna, 9 - zamek renesansowy z krużgankami
Tak wyglądał zamek średniowieczny. Wieża po prawej to Dorotka
Rysunek Z. Kobyłkowej
Źródło: Polska - najciekawsze zamki, Izabela i Tomasz Kaczyńscy, 2001 Muza SA
| Historia | |
ierwsza wzmianka o zamku pochodzi z 1315 r. z dokumentu Władysława Łokietka. Używano wtedy niemieckiej nazwy Peskenstein. "Stein" znaczy skała, natomiast pierwszy człon przypomina staropolskie zdrobnienie od imienia Piotr - Pieszko. Tak zapewne powstała obecna nazwa zamku, bowiem to właśnie Piotr Szafraniec herbu Starykoń był pierwszym prywatnym jego włascicielem.
Zamek murowany zbudowano za Kazimierza Wielkiego. Wcześniej istniał tu gród drewniany, nie wiadomo jednak czy dokładnie w tym samym miejscu czy kilkaset metrów dalej przy wsi Sułoszowa. Właśnie tam znaleziono resztki wałów i fosy oraz inne ślady osadnictwa. Swe położenie zawdzięcza zapewne przebiegającemu tu ważnemu szlakowi handlowemu ze Śląska do Krakowa.
Zamek od strony wschodniej. Sztych z akwareli Z. Vogla, pocz. XIX w.
Źródło: Zamki i dwory obronne ziemi krakowskiej, Marian Kornecki, Kraków 1966
1377 r. - Piotr Szafraniec otrzymał zamek od króla Ludwika Węgierskiego w nagrodę za poparcie jego planów dynastycznych oraz rekompensatę za ranę jaką Szafraniec odniósł z rąk żołnierza węgierskiego
Koniec XV w. - nastąpiło znaczne rozszerzenie zamku, dobudowano dwie wieże obronne i budynki w skrzydle południowym
1542 r. - Hieronim Szafraniec rozpoczął przebudowywać gotycki zamek w piękną rezydencję renesansową. Zatrudnił do tego znanych architektów włoskich i polskich. Zamek stał się też największym ośrodkiem kulturalnym i schronieniem innowierców, bowiem Szafrańcowie przeszli na kalwinizm
Ród Szafrańców
Szafrańcowie pochodzą jakoby od dawnego rodu Toporczyków, których korzenie sięgają XI wieku. Jeden z nich - legendarny Żegota skłócony z braćmi Sędziwojem i Nawojem, którzy pod jego nieobecność pozbawili go praw do spadku po ojcu, zdjął ze swego herbu dwa topory i zostawił tylko wizerunek białego konia, na którym opuścił kiedyś dom. Od niego właśnie wywodzić ma się ród Szafrańców herbu Starykoń. Syn pierwszego prywatnego właściciela Pieskowej Skały - Piotra Szafrańca, także Piotr, podkomorzy krakowski wsławił się odwagą w 1410 r. w bitwie pod Grunwaldem, gdzie był dowódcą jednej z chorągwi. Wchodził też w skład grona 8 osób, którzy opracowali plan wojny z Krzyżakami. Ponownie zwyciężył Krzyżaków pod Tucholą. Złupił ich obóz i przyprowadził do króla jako jeńców 5 dowódców zakonnych. Następnie wsławił się poskromieniem zamieszek i rozruchów na Śląsku podczas przejazdu Władysława Jagiellończyka do Węgier, gdzie został obrany królem. Jego syn i wnuk z kolei wsławili się napadami na kupców krakowskich i śląskich. Wnuk Krzysztof został za to ścięty w Krakowie z rozkazu króla Kazimierza Jagiellończyka. Z kolei Stanisław Szafraniec, wojewoda sandomierski przyczynił się do utrzymania spokoju podczas bezkrólewia po śmierci Stefana Batorego. Mimo że arianin to wspólnie z biskupem katolickim Goślickim próbował pogodzić dwa wrogie obozy: Jana Zamoyskiego i rodu Zborowskich. Rozgoryczony ustapił z urzędu co wśród ogólnej pogoni za urzędami było wtedy rzeczą nie spotykaną.
|
1587 r. - przebudowa została zakończona pod kierunkiem Stanisława Szafrańca. Zamek wzbogacił się o krużganki, loggię, maszkarony, herby, włoski ogród, staw, zwierzyniec. Wnętrza zyskały renesansowe portale, kominki, obramowania okienne. Zamek stał się ośrodkiem kultury i myśli postępowej.
1608 r. - zmarł ostatni męski potomek Szafrańców - Jędrzej. Zamek stał się własnością Macieja Łubnickiego, następnie Samuela Śladkowskiego a później Jana Zebrzydowskiego
1640 r. - syn Jana Zebrzydowskiego - Michał przejął zamek i rozbudował go od wschodu. Stworzył istniejące do dzisiaj przedgrodzie, otoczył je murami i bastionami. Brama chroniona była przez most zwodzony i fosę. Wybudował także kaplicę św. Michała w skrzydle północnym
Litografia
z poł. XIX w.
1655 r. - podczas "potopu" szwedzkiego zamek przetrzymał oblężenie, ale został poddany
1667 r. - zamek przeszedł w ręce Jana Wielopolskiego, kanclerza koronnego, który uzyskał tytuł hrabiego na Pieskowej Skale od cesarza rzymskiego Ferdynanda III. Został tam wysłany z poselstwem przez króla Jana Kazimierza
1718 r. - wielki pożar zniszczył prawie cały zamek poza najstarszą częścią na skale z wieżą Dorotką
1760 r. - zamek odrestaurował i przebudował Jan Hieronim Wielopolski. Mimo że Wielopolski bardzo bogato go wyposażył (m.in. w kolekcje cennych obrazów mistrzów malarstwa) to zatracił on jednak wtedy swój renesansowy charakter. Zniknęły maszkarony, arkady, zniszczone zostały stare portale i kominki
1787 r. - zamek odwiedził król Stanisław August
początek XIX w. - po śmierci Hieronima Wielopolskiego jego żona przeniosła się do Warszawy a zamek został opuszczony
1841 r. - zamek wykupił Jan Mieroszewski, który gromadził w nim dzieła sztuki, tworząc coś na kształt muzeum. Rozebrał on także stajnię, wozownię i spichlerze na dziedzińcu zewnętrznym
1850 r. - kolejny pożar zniszczył zbiory i mury zamkowe
1853 r. - zawaliła się najstarsza część zamku - wieża na skale Dorotce niszcząc, sąsiednie zabudowania
Litografia
z pisma Przyjaciel Ludu 1835 r.
1977
1856 r. - następny pożar zniszczył bibliotekę i wieżę zegarową. Z powodu znacznych strat resztki starego zamku rozebrano. Po kilku latach Mieroszewscy odbudowali zamek, przywracając go do stanu z czasów Wielopolskich
1863 r. - w czasie powstania styczniowego zamek stał się twierdzą powstańców pod dowództwem Mariana Langiewicza. Został przez to obrabowany i zniszczony przez artylerię wojsk rosyjskich
1864-77 r. - Sobiesław Mieroszewski częściowo odbudował zamek, dobudował też wieżyczki do bastionów
1896 r. - syn Sobiesława Mieroszewskiego - Sobiesław Krzysztof roztrwoniwszy majątek sprzedał zamek Michałowi Wilczyńskiemu. Ten wkrótce sprzedał go adwokatowi Chmurskiemu, który tak się zadłużył iż zamek został zlicytowany
1903 r. - od ruiny zamek uratował pisarz Piotr Dygasiński, który powołał spółkę akcyjną "Zamek w Pieskowej Skale" i po odnowieniu utworzył tu pensjonat działający do wybuchy II wojny św.
1947 r. - przystąpiono do odbudowy zamku. Zainstalowano prąd elektryczny, kanalizację, centralne ogrzewanie itd. Właścicielem było Ministerstwo Rolnictwa
1950 r. - zamek przejęło Ministerstwo Kultury i Sztuki
1970 r. - zamek przejęło Muzeum Wawelskie i otworzyło tu swoją ekspozycję
Akwarela Z. Vogla 1787 r. Zamek i Maczuga Herkulesa
Źródło: Pałace i zamki w Polsce, Krystyna Stępińska, KAW 1977
| Legendy | |
 egendy mówią że sam Piotr Szafraniec był alchemikiem i parał się czarna magią. Jego pasją były próby uzyskania złota ze zwykłych metali. Miał też na sumieniu wiele morderstw, ponoć sprowadzał do zamku kupców, urządzał dla nich uczty, a gdy udawali się na spoczynek wpadali w zastawioną pułapkę. Komnaty miały zamiast podłogi zapadnie przez które kupcy spadali na skały i ginęli.
Kolejna legenda związana jest z basztą zwaną Dorotką. Podobno jeden z Szafrańców trzymał w niej pod strażą uwiedzioną piękną dziewczynę Dorotę i zamierzał morzyć głodem, ponieważ nie chciała za niego wyjść.
Wcześniej zajął się już jej ukochanym, którego kazał rozwłóczyć po wzgórzu końmi. Ponoć wierny pies Doroty przez jakiś czas donosił jej w pysku resztki pożywienia, ale nie mogąc znieść rozłąki z ukochanym skoczyła z wieży. Jednak dzięki uprzednim modlitwom do św. Jana Kantego powróciła do życia. Inna wersja mówi iż w wieży więziona była niewierna żona Szafrańca i to ona skoczyła w przepaść.
Osobne legendy tyczą się przyzamkowej skały zwanej Maczugą Herkulesa. Jedna znich mówi, iż Krakus składając bogom w ofierze broń, którą zabił smoka wawelskiego, wbił tu swoją maczugę. Wrosła ona w ziemię i okryła się skałą.
Pocztówka przedwojenna
Wolny w godzinach otwarcia na przedgrodzie,
płatny na wewnętrzny dziedziniec z muzeum: 10 zł/7 zł ulg./32 zł rodz.
W piątek z wyjątkiem świąt i dni poświątecznych wstęp bezpłatny dla turystów indywidualnych (tylko w godz. 9-12). W sezonie KASA otwarta we wt.-czw. 9-15, sob-niedz. 10-17.
Poza sezonem (pażdziernik-kwiecień): wt.-niedz. 10-15. Zwiedzać można jeszcze 1 godzinę po zamknięciu kasy.
W poniedziałki nieczynne.
Południowa Jura Krakowsko-Częstochowska. Północno-zachodnia część woj. małopolskiego. 27 km na północ od Krakowa, 16 km na południowy wschód od Olkusza. Zobacz na mapie.
Dojazd:
1. PKS-em z Olkusza, Krakowa lub pobliskiej Skały. Jeździ dosyć często
2. Z Ojcowa piechotą lub PKS-em ok. 4 km
Zamek jest dobrze widoczny z drogi. Jadących samochodem przestrzegam przed parkowaniem na oficjalnych parkingach, bo nie dość że niestrzeżone, to są bardzo drogie. Ciecie stoją nawet poza sezonem, gdy muzeum jest zamknięte!
Z przystanku dojście do zamku zajmuje ok. 5 min. Pobieżne oglądnięcie trwa ok. 50 min.
Skała - Schronisko Młodzieżowe PTSM, ul. ks. Połetka 30, tel. do godz. 15 (0...12) 38 91 024
Ojców - można tu znaleźć bardzo wiele prywatnych kwater do wynajęcia. Szczegóły
Kraków - Schronisko Młodzieżowe PTSM, ul. Oleandry 4, tel. (0...12) 33 89 21, 33 88 22
Kraków - Dom Wycieczkowy PTTK, ul. Bulwarowa 37, tel. (0...12) 44 08 63
Olkusz - Schronisko Młodzieżowe PTSM, ul. ZMP 11/7, tel. (0...32) 43 06 05
Olkusz - Motel Complex, ul. Długa 2a, tel. (032) 259 72 01
|
|
