Jeśli odwiedziłeś(aś) już ten zamek/dwór obronny, oceń go!
Jeśli podoba Ci się ta strona, wesprzyj ją w Google!
 edno z najciekawszych założeń obronnych Zakonu Krzyżackiego stoi poza miastem, nad częściowo wyschniętym już jeziorem zamkowym.
Skarby zamkowe
Ocenia się, iż zamek radzyński był najpotężniejszą warownią w Państwie Krzyżackim do czasu aż w pełni ukształtowano zamek w Malborku. Później utrzymywał się pod tym względem na drugiej pozycji.
Zapewne dlatego był bardzo dobrze zaopatrzony i wyposażony, przetrzymywano tu m.in. część skarbu zakonnego oraz osobiste srebra wiekiego mistrza Ulryka von Jungingen.
Skarb wpadł w ręce Polaków w 1410 roku. Król Władysław Jagiełło rozdzielił go między rycerzy, a ogromne zapasy żywności pozostawił na miejscu dla nowej, polskiej załogi. Majątek wielkiego mistrza zdołano jednak wywieźć wcześniej do Pragi - ciągnęły go z trudem 4 konie.
|
Zachowne w ruinie potężne ceglane mury na kopcu, otoczone fosą zasilaną niegdyś wodą z jeziora, robią ogromne wrażenie.
Na szczęście dla turystów, kilka lat temu prywatny dzierżawca umożliwił jego zwiedzanie. Bardzo kompetentny przewodnik najpierw opowiada historię warowni, a potem juz zwiedza się samemu piwnice, ganek strażniczy i wchodzi na wieżę.
Zamek składał się z 3 części: zamku właściwego - domu konwentu, przedzamcza południowego i wschodniego. Do dziś zachowała się w majestatycznej ruinie pierwsza część oraz mur otaczający drugą.
O ile jednak przedzamcze południowe, na którym dziś funkcjonuje boisko sportowe, zostało poznane i jego zabudowa zrekonstruowana, to przedzamcze wschodnie pozostaje zagadką. Wiadomo, że prowadził przez nie wjazd do zamku i że sąsiadowało ono z jeziorem. W sumie, aby dostać się do domu konwentu trzeba było pokonać 3 obronne bramy i mosty. Zamek właściwy posiada plan zbliżony do kwadratu o boku 52 m.
P. Samochodzik w Radzyniu
W 1971 roku w Radzyniu Chełmińskim kręcono serial na kanwie powieści Z. Nienackiego "Pan Samochodzik i Templariusze". Książkowa wioska Miłkokuk z ruinami krzyżackiego zamku to właśnie Radzyń.
Wybrano akurat to miejsce, ponieważ ruiny były bardzo efektowne ale też położone na uboczu i rzadko odwiedzane przez turystów. W mieście i najbliższej okolicy nakręcono więc sporo materiału.
Było to ponoć największe wydarzenie w powojennej historii miasteczka, a wielu mieszkańców wystąpiło w filmie.
Do dzisiaj w piwnicach można zobaczyć narysowany na potrzeby serialu znak templariuszy "kilka skarbów".
|
W 4 narożach znajduowały się wysokie na 36 m wieże (zachowały się 2) , natomiast w płn.-zach,. części dziedzińca stała potężna i jeszcze wyższa ośmioboczna baszta - stołp.
Niestety dziś można zobaczyć tyko jej zrekonstruowane fundamenty. Innym zniszczonym elementem było gdanisko czyli wieża latrynowa, łącząca arkadowym gankiem skrzydło zachodnie zamku z murem obronnym. Obecnie jest ona mało czytelna, ale doskonale widoczna poniżej, na obu rekonstrukcjach.
Rozplanowanie wnętrz zamku było typowe dlawarowni krzyżackich. Sale reprezentacyjne i mieszkalne zajmowały I piętra, parter i piwnice przeznaczono na cele gospodarcze, najwyższe pełniły funkcje obronne. W najbardziej okazałym skrzydle południowym, poza bramą i pomieszczeniem dla straży znajdowała się kaplica i refektarz, we wschodnim kapitularz i dormitorium, w północnym infirmeria, w zachodnim mieszkania komtura. Do dziś zachowała się tylko kaplica i to od niej rozpoczyna się zwiedzanie. Można tam zobaczyć makietę zamku i galerię zdjęć, niestety nie ma oryginalnych sklepień, bo po wojnie kaplicę zabezpieczono... płytą żelbetową! Przetrwał jednak ciekawy portal z dominującym kolorem żółtym. W przylegającej do kaplicy wieży narożnej, znajdowała się zakrystia a powyżej niej skarbiec zakonny.
Wszystkie skrzydła zamku były dwupiętrowe i podpiwniczone (odgruzowano tylko piwnice pod skrzydłem płd. i wsch.).
Cudowna figura
Rycerze krzyżaccy z Radzynia byli ponoć bardzo pobożni. W leżacym kilka km na wschód sanktuarium w Rywałdzie znajduje się słynąca z cudów figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem wykonana ponoć w zamku radzyńskim. Znana jest ona także jako Matką Boską Cygańską, ponieważ od lat miedzywojennych jest miejscem pielgrzymek Cyganów z całego kraju. Wtedy to pewna Cyganka z wdzięczności za uzdrowienie obcięła swój warkocz i złożyła na ołtarzu, a że figura od zawsze posiadała czarną perukę, to niektórzy wierzą, że od tego czasu włosy z niej odrastają.
|
Mury ozdobiono cegłą zendrówka w układzie rombowym. Po wojnie częściowo je zrekonstruowano - wyraźnie widać jaśniejszą partię cegieł.
Na przedzamczu południowym zlokalizowane były: piekarnia, browar, spichrz, wozownia, stajnie itp. obiekty gospodarcze. Obronę zapewniałmur obwodowy i dwie wieże od strony zamku właściwego, z których wschodnia była równocześnie drugą wieżą bramną.
Wielka szkoda, że zamek ma położenie nizinne i mimo wysokich wież, praktycznie nie jest widoczny z oddali. Tak efektowne ruiny wspaniale prezentowałyby się na wzgórzu. Są za to bardzo dobrze oświetlone w nocy. Ewenementem w Polsce jest fakt, że dookoła nic nie rośnie ani nie zasłania zamku. Nie ma żadnych krzaków, drzew, wysokich traw, żadnych domów, przybudówek etc. Obiekt jest całkowicie odsłonięty ze wszystkich stron, niestety aby nie bylo zbyt dobrze, tuż za fosą z dwóch stron biegnie główna droga do miasta...
Ruiny na przedwojennej pocztówce. Widać jak wyglądały mury przed powojenną nadbudową
| Plan |  |
Plan zamku wg C. Steinbrechta (XIX w.). 1 - zamek właściwy, 2 - przedzamcze południowe, 3 - przedzamcze wschodnie, 4 - fosa, 5 - most z wieża bramną, 6 - wieża bramna na przedzamczu, 7 - most z wjazdem do zamku właściwego
 Plan zamku właściwego.
1 - kapitularz (sala zebrań), 2 - kaplica, 3 - refektarz (jadalnia), 4 - dormitorium (sypialnie), 5 - infirmeria (szpital), 6 - ośmioboczny stołp, 7 - mieszkanie komtura, 8 - ganek prowadzący do gdaniska, 9 - gdanisko (wieża latrynowa), 10 - brama z izbą strażniczą, 11 - narożne wieże, 12 - wieża płd.-wsch. z zakrystią, a powyżej skarbcem zakonnym, 13 - krużganki, 14 - dziedziniec
| Rekonstrukcja | |
Rekonstrukcja zamku właściwego i częściowo przedzamcza południowego wg C. Steinbrechta.
Makieta z rekonstrukcją zamku znajdująca się w kaplicy. Dobrze widać niezachowane przedzamcze południowe.
| Historia | |
 udowę murowanej warowni Krzyżacy rozpoczęli w II poł. XIII wieku. Jednak prace przerwał najazd Prusów i kontynuowane je końcem XIII wieku. Wcześniej niedaleko od wzniesienia zamkowego funkcjonował drewniano-ziemny gród należący do księstwa mazowieckiego, sprzedany póżniej biskupowi pruskiemu Christianowi i przekazany Krzyżakom w 1231 r. Zakon rozbudował go w roku 1234, a pół wieku później wzmiankowany jest kościół grodowy pw. św. Krzyża. Gród ten był wielokrotnie najeżdżany przez Prusów i książąt pomorskich, stanowił bowiem bazę wypadową na pruskie plemiona zamieszkujące Pomezanię i Pogezanię.
Widok zamku wg Gwidde'go z 1697r.
pocz. XIV w. - zakończenie budowy trójczłonowego zamku składającego się z zamku właściwego - siedziby kontura i konwentu, przedzamcza południowego i przedzamcza wschodniego
1329 r. - na zamku odbył się zjazd starszyzny zakonnej i duchowieństwa w sprawie spłaty świętopietrza
1330 r. - zamek próbowały zdobyć oddziały króla Władysława Łokietka i księcia Giedymina
1410 r. - armia polska oblegała zamek 2 miesiące, ale dopiero przybycie króla Władysława Jagiełły z posiłkami doprowadziło do jego zdobycia. Król przekazał warownię czeskiemu rycerzowi Jaśkowi Sokołowi z Lamberku, a po jego otruciu w Toruniu, Dobiesławowi Puchale z Węgrowa i Wojciechowi Malskiemu. Ci obronili zamek przed odwetem wojsk zakonnych
1411 r. - na mocy I pokoju toruńskiego Radzyń został zwrócony Krzyżakom. Z braku ludzi na zamku przebywało tylko 7 braci zakonnych z komturem Henrykiem Holdem na czele
1454 r. - antykrzyżacki Związek Pruski założony przez władze miast będacych we władaniu zakonu, odbił zamek i potrafił go utrzymać
1466 r. - II pokój toruński pozostawił Radzyń przy Polsce. Zamek stał się siedzibą starostwa na ponad 3 wieki. Było ono w posiadaniu m. in. Dąbrowskich - przodków gen. Henryka Dąbrowskiego
1628 r. - Szwedzi sputoszyli warownię, zniszczeni uległo skrzydło zachodnie i północne. Do dziś przy szczycie wieży widać dziurę po szwedzkiej kuli
1655 r. - kolejne zniszczenia dokonane przez Szwedów. Najlepiej zachowane było skrzydło południowe i tylko lekko uszkodzone wchodnie, reszta w całkowitej ruinie
1730 r. - w zrujnowanym zamku odremontowano jeszcze kaplicę
1772 r. - zaborca pruski wykorzystał zamek na pomieszczenia biurowe
1776 r. - zamek został całkowicie opuszczony
od 1780 r. - stara warownia była systematycznie rozbierana. Z pozyskanego budulca powstawały domy w mieście oraz ratusz
1837 r. - wstrzymano rozbiórkę i zaczęto zabezpieczać ocalałe jeszcze mury
lata 1886-1890 - przeprowdzono prace badawcze i konserwatorskie pod kierunkime Conrada Steinbrechta - autora najważniejszych planów i rekonstrukcji zamku
lata 1910-1911 - kolejne prace i przykrycie kaplicy dachem
lata 1961-1968 - ponowne prace badawcze i zabezpieczające. Kaplicę przykryto żelbetową płytą i nadmurowano skrzydło południowe. Zamek wciąz był jednak zamknięty dla turystów
koniec XX wieku - zamek wydzierżawił właściciel miejscowego hotelu i wreszcie turyści mogli dostać się do środka
Zmagania z Krzyżakami
Potężny zamek radzyński skutecznie operał sie atakom polskiego wojska w 1410 roku. Także miasto stało po stronie Krzyżaków. Przybyły spod nieudanego oblężenia Malborka król Władysław Jagiełło, z powodu braku ciężkiej artylerii nie zamierzał nawet szturmować warowni, nie chcąc tracić wojska na darmo. Najwyźsi dowódcy uzgodnili tylko fortel polegający na pozorowanym ataku, mający na celu wystraszenie obrońców.
Gdy jednak w polskim obozie rozeszła się wieść o planowanym ataku na zamek, rozochocone wojsko pod dowództwem nieznanego rycerza, bez rozkazu króla zasypało obrońców gradem strzał i pocisków.
Zastraszona i zaskoczona załoga zamku broniła się niemrawo, tak iż po kilku godzinach udało się sforsować bramę i zmusić Kryzaków do poddania się. Król darował życie wszytkim oblężonym, biorąc w niewolę tylko 15 starszych rycerzy zakonnych.
Jednakże Krzyżacy nie zamierzali pogodzić się z przegraną i wkrótce Henryk von Plauen zorganizował armię mająca na celu odebranie zajętych przez Polaków zamków, w tym Radzynia. Na wiele się to nie zdało bo obrońcy nie tylko dzielnie się bronili, ale także urządzali bardzo owocne "nocne wycieczki" poza mury zamku, odbierając Krzyżakom miasto i zadając mu spore straty. Zamek pozostał niezdobyty ale rok później musiał zostać zwrócony zakonowi na mocy pokoju torunskiego.
Podczas wojny trzynastoletniej w 1454 mieszczanie radzyńscy wystapili przeciw zakonowi, nie uginając się tym samym pod groźbami komtura iż spali on miasto. Zdobyli zamek 19 lutego. Przez następne miesiące wojska krzyżackie podchodziły pod zamek, ale siłą nie odważyły się go zaatakować, próbując negocjacji. Dopiero w 1456 r. Ulryk von Kingsberg dysponując odpowiednią liczbą wojska i artylerią zaatakował warownię. Byłby ją zdobył, gdyby obrońców nie uratowało... własne niedbalstwo!
Krzyżacy wkroczyli na przedzamcze i weszli już na drewniany ganek obronny. Wtedy runął on w dół, ponieważ nie był należycie wzmocniony. W ataku zginęło blisko 20 rycerzy zakonnych, kilku dostało się do niewoli a 70 było rannych. Oblężenie zostało zwinięte, spalono tylko miasto.
W następnej kampanii polsko-krzyżackiej w latach 1519-21 zamek wykorzystywany był tylko jako kwatera wojsk królewskich i miejsce zborne dla pospolitego ruszenia.
|
| Legendy | |
 g legend, za czasów krzyżackich zamek stanowił centrum ucisku okolicznej ludności. Stąd wychodziły niesprawiedliwe zarządzenia i rozkazy pognębieniające nieszczęśliwych mieszkańców tej ziemi, a lochy zamkowe pełne były cierpiących więźniów. Ich jęki słyszano nocami jeszcze długo po wygnaniu okrutnych rycerzy zakonnych.
W innych podaniach występują trzy zjawy kobiece, pojawiające się na zamku. Za życia wszystkie mieszkały na zamku. Jedna z nich - jasnowłosa dziewica w koronie i złotych bucikach to podobno córka któregoś króla. Pozostałe to brunetka na niedźwiedziu i kobieta w habicie.
Płatny do środka - cena 8 zł (5 zł ulgowy). Otwarte od maja do września.
Północno - wschodnia część woj. kujawsko-pomorskiego. 17 km na południowy wschód od Grudziądza, Zobacz na mapie.
Zamek stoi poza miastem, przy głównej drodze.
Pobieżne oglądnięcie z zewnatrz i wewnątrz trwa ok. 70 min.
Radzyń Chełmiński - Motel Pod Jaszczurem, ul. Waryńskiego 11, tel.: (0...56) 688 60 41
Antkowiak Włodzimierz, Lamparski Piotr - Zamki i strażnice krzyżackie ziemi chełmińskiej
Guerquin Bohdan - Zamki w Polsce
Haftka Mieczysław - Zamki krzyżackie w Polsce. Szkice z dziejów
Jurasz Tomasz - Zamki i ich tajemnice
Kaczyńscy Izabela i Tomasz - Polska - najciekawsze zamki
Kajzer Leszek, Kołodziejski Stanisław, Salm Jan - Leksykon zamków w Polsce
Pietrzak Janusz - Zamki i dwory obronne w dobrach prowincji wielkopolskiej
Sypek Robert - Zamki i obiekty warowne Państwa Krzyżackiego cz. 1
|
|
