ZAMOŚĆ

Jest jedną z najwybitniejszych postaci polskiej historii. Wyróżniał się już jako student w Padwie, gdzie w 1563 roku został wybrany rektorem. Było to najwyższe stanowisko wśród braci studenckiej i zapewniało duże wpływy w mieście. Zamoyski wywiązywał się ze swoich obowiązków tak dobrze, że wkrótce na jego cześć wmurowane aż dwie pamiątkowe tablice. Po powrocie do kraju został sekretarzem króla Zygmunta Augusta, który zlecił mu skomplikowane zadanie uporządkowania archiwum państwowego. Praca ta również została wykonana wzorowo, a przy okazji pozwoliła sekretarzowi zdobyć ogromną wiedzę o dawnym prawodawstwie, ustawodawstwie i sprawach ustrojowych. Stał się już znany w kraju i w wieku 27 lat otrzymał swoje pierwsze starostwo zamechskie, a zaraz potem bełskie. Podczas kolejnych bezkrólewi przyczyniał się do wyboru królów Henryka Walezego, Stefana Batorego i Zygmunta Wazy, nie zawsze zgodnie ze swą wolą, ale za wszelką cenę nie chciał dopuścić do tronu Habsburgów. Jako żołnierz wsławił się w wojnie z Moskwą, gdzie zdobył szereg zamków i jak nikt inny potrafił utrzymać dyscyplinę i ducha bojowego pośród wygłodzonego, zmarzniętego i nie opłacanego wojska pod Pskowem. Miało tam miejsce ciekawe zdarzenie. Gdy z dowódcą Pskowa Szujskim zawarto rozejm na zabranie ciał poległych, Polacy, którzy podeszli pod mury zostali zdradziecko i haniebnie ostrzelani przez 500 strzelców. Zdenerwowany Zamoyski odpłacił się Szujskiemu sprytnym "prezentem". Była to skrzynia, która wybuchała jeśli się ją otworzyło. Zginęło dwóch najbliższych kompanów Szujskiego a on sam został ranny. Po kilku dniach wyzwał Polaka na pojedynek, ale ten nie doczekał się Rosjanina na umówionym miejscu.
Później Zamoyski dwukrotnie pobił wojska arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, biorąc jego samego do niewoli. W 1600 r. wyruszył na czele zorganizowanego przez siebie wojska na Wołoszczyznę, gdzie pokonał dwukrotnie liczniejsze oddziały hospodara Michała Walecznego. Rok później był już na północnych krańcach Rzeczpospolitej i odbił część Inflant, którą zajęli Szwedzi. Podczas tej kampanii hetman prowadził korespondencję ze szwedzkim uzurpatorem Karolem Sudermańskim. Po jego kłamstwach i oskarżeniach pod adresem swoim i króla wyzywał go na pojedynek, ale butny Szwed nie wykazał się ani honorem ani odwagą.
Rozmiłowany w literaturze antycznej hetman podczas wypraw wojennych posiadał przy sobie spory księgozbiór z ulubionym Ciceronem na czele. W obozie wojskowym wydał nawet napisaną przez siebie gramatykę łacińską. Jak prawdziwy człowiek renesansu interesował się wszystkimi dziedzinami nauki i potrafił prowadzić dysputy na każdy temat czym w wprawiał w podziw współczesnych. Dominikanin i kaznodzieja Władysława IV Fabian Birkowski powiedział iż "w całej Europie nie ma wybitniejszego uczonego, który listem naszego hetmana nie mógł się poszczycić".
W międzyczasie Zamoyski objął dwie najważniejsze funkcje w państwie: kanclerza i hetmana wielkiego. Zamość, który zbudował od podstaw, był najwspanialszym miastem prywatnym w Rzeczpospolitej. Gdyby inni możnowładcy poszli jego śladem, kraj miałby sieć wytwornych miast renesansowych a zarazem twierdz nie do zdobycia i nasze dzieje z pewnością potoczyły by się inaczej. To wszystko zrodziło do kanclerza niechęć, a często nienawiść wynikającą z zawiści o wpływy i wywyższenie do niedawna średnio zamożnego szlachcica. Jednak nawet wrogowie doceniali jego wielkość, nieprzychylny mu nuncjusz papieski Hanibal z Kapui powiedział: "nie boję się ani potęgi kanclerza, ani jego miecza, lecz rozumu i charakteru. Czuwa on dzień i noc i zawsze jest gotów do skoku".
Przed śmiercią kanclerz, posiadacz wielkiej fortuny, zażyczył sobie bardzo skromny pogrzeb i grobowiec. Było to w tych czasach bardzo rzadkie, bo większość magnatów, szlachty, a nawet patrycjuszy miejskich inwestowało ogromne fundusze w swoje nagrobki i monumenty, a pogrzeby były bardzo wystawne i uroczyste.