 elazna leży na płaskim terenie nizinnym w lewobrzeżnej części dorzecza Nysy
Kłodzkiej, w odległości 3 km na zachód od tej rzeki. W centralnym
punkcie miejscowości, przy skrzyżowaniu głównej drogi przez wieś z drogą do Głębocka,
Niemodlina i Opola, wznosi się zabytkowy kościół parafialny p.w. św. Jadwigi. W jego sąsiedztwie zachował się dawny zespół folwarczny z pozostałościami rycerskiej siedziby obronnej.
W skład folwarku wchodzi m. in. barokowo-klasycystyczny
spichlerz z drugiej połowy XVIII w., murowany z cegły (otynkowany), dwukondygnacyjny
z podpiwniczeniem. Spichlerz ten posiada wejście w obramieniu uszatym z kluczem, ponad
którym widnieje owalny medalion stiukowy w obramieniu cęgowym i muszlowym. Przy
wjeździe na dawny folwark, przy południowo-wschodnim narożniku sadzawki, stoi kamienna
figura Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej z pierwszej połowy XIX w.
Pozostałością rycerskiej siedziby obronnej było grodzisko stożkowate
na planie owalnym, otoczone wałem i fosą. Niestety, w XIX w. grodzisko to uległo zniszczeniu.
Przetrwały jedynie relikty fosy w formie prostokątnej sadzawki wydłużonej w kierunku północ-południe.
Sadzawka, obecnie w większości pozbawiona wody,
jest usytuowana po wschodniej (zewnętrznej) stronie dawnych zabudowań folwarcznych, przy
wjeździe, w odległości około 150 ma na południowy
zachód od kościoła i około 75 m na zachód od drogi do Kopic.
Była to warownia typu
nizinnego, usytuowana na terenie pociętym korytami cieków wodnych, przepływających
jeszcze obecnie przez Żelazną.
Badania archeologiczne potwierdziły średniowieczne pochodzenie obiektu, znaleziono m.in. ułamki naczyń toczonych, cienkościennych, barwy szarej.
Pomyłka w literaturze
Przypadkowe podobieństwo nazw miejscowych sprawiło, że w pierwszej połowie
XIX w. niemiecki historyk Gustaw Adolph Stenzel utożsamił Żelazną z wzmiankowanym
w źródłach historycznych zamkiem Meristow. Na bezzasadność tego utożsamienia
wskazywał już w 1889 r. Herrmann Markgraf, a w 1890 r. Oskar Vug wskazał na grodzisko
w Osieku Grodkowskim jako faktyczną pozostałość zamku Meristow. Niestety, błędne
utożsamienie Meristow = Żelazna (Märzdorf) jest uporczywie powielane również w nowszej
literaturze historycznej i kastelologicznej.
|
| Historia |  |
elazna jest starą wsią o wczesnośredniowiecznych, słowiańskich korzeniach
osadniczych, na które wskazuje znana od początku XIV w. polska nazwa miejscowości.
Nazwa ta, odnotowana po raz pierwszy w postaci Selasna, jest nazwą typu topograficznego,
nawiązującą do usytuowania wsi na podmokłym pierwotnie terenie, obfitującym w rudę
darniową, którą zapewne w okresie średniowiecza eksploatowano dla celów produkcyjnych.
W pochodzącym z początku XIV w. Rejestrze wrocławskim, stanowiącym część Księgi uposażeń biskupstwa wrocławskiego wymieniono Żelazną jako wieś w okręgu grodkowskim. W dokumencie tym
przytoczono obok siebie polską i łacińską nazwę miejscowości: Selasna vel Martini villa.
Ostatnia z wymienionych nazw, o znaczeniu "Marcinowa wieś", powstała w związku
z przeniesieniem Żelaznej na prawo niemieckie. Pochodzi ona zapewne od imienia zasadźcy
i pierwszego sołtysa Żelaznej jako wsi na prawie niemieckim.
Dokładnym odpowiednikiem
semantycznym tej nazwy jest niemiecka nazwa miejscowości, odnotowana w 1487 r. w formie Mertensdorff i przekształcona w późniejszych czasach do postaci Märzdorf.
Z owym Marcinem łączyć można budowę siedziby obronnej, która
zgodnie z wynikami badań archeologicznych funkcjonowała w okresie XIV-XV wiek.
Od 1344 r. Żelazna wchodziła w skład świeckich posiadłości biskupstwa wrocławskiego, stanowiących lenno Korony Czeskiej z ośrodkiem w Grodkowie (od 1383 r. księstwo
grodkowskie). W pochodzącym przypuszczalnie z pierwszych lat tego okresu rejestrze dóbr
i miejscowości ziemi grodkowskiej,
wymieniono Żelazną ze wszystkimi przynależnościami (Martini villa cum omnibus suis
utilitatis) jako wieś związaną z zamkiem w Głębocku (castrum Tyfenze). Wywodzące się
z tych czasów związki Żelaznej z Głębockiem przetrwały aż do 1820 r., kiedy to dopiero
rozdzielono administracyjnie obie miejscowości.
Zniszczenie fortalicjum rycerskiego nastąpiło w XV wieku. Nowej umocnionej rezydencji nie wzniesiono, w miejscu tym powstał później folwark.
Od XVI wieku właścicielami Żelaznej byli Dreskowie. Po
przedstawicielach tej rodziny pozostały cztery płaskorzeźbione nagrobki renesansowe
w kościele św. Michała i NMP w niedalekim Grodkowie. W 1644 r. nabył Żelazną wraz z Głębockiem Eustachy Krause. W 1845 r. właścicielem miejscowych dóbr był Fedor hrabia von Franken-Sierstorpf,
do którego należały również pobliskie Kopice oraz Głębocko. We wsi istniały
wtedy 2 folwarki, drugi wraz z leśniczowką znajdował się na terenie przysiólka
Breitenstück (dzisiejsza Dębina).
Wolny
Centralno zachodnia część woj. opolskiego. 5 km na południowy wschód od Grodkowa, 18 km na zachód od Niemodlina. Zobacz na mapie.
Pozostałości fortalicjum rycerskiego leżą ok 150 metrów na południowy zachód od kościoła, po prawej (zachodniej) stronie drogi do
Kopic.
Dojazd autobusem PKS z Opola, Grodkowa i Niemodlina.
Klikając w zdjęcie otrzymasz jego powiększenie w nowym oknie. Okno to można zamknąć kliknięciem w dowolny punkt powiększonego zdjęcia.
| Miniforum | |
Zapraszam do przesyłania swoich wypowiedzi i komentarzy odnośnie opisywanego zamku. Ukazują się one na stronie od razu po wpisaniu do formularza.
Powrót do strony startowej
|
|
